Elezaharrak eta mitoak
Elezaharrak eta mitoak dira tadeko kontkizunak eta narratzaileek "historiko" hartutakoak.
Mitoak eta ipuin adierazgarriak edo etiologiko izenekoak dira prosan eta sinestekoak. Ez dute fikzioa sortzeko hasierako formularik didaktiko eta moralizatzailea izateagatik. Kontestu zehatz bati lotuak ere ez daude. Jangoikoengan eta gauzen hasieran dautza: Teleologiko, erritual eta magiko-erligiosoarekin erlazionturik. Pertsonaiek giza ezaugarriak dituzte eta aldi berean inoren giroan eta historikoa baino lehenago denboraldian (aintzinako aldian) mugitzen diren jainko edo heroi irudiak dira. Aldiko urruntasun honek, pertsonaien jainkotasun edo sakrotasunarekin batera, egiten du gizatiar ez diren pertsonai hauekin ez identifikatzea, nahiz eta kontakizunaren egiatasunean sinetsi. Bere narratzaile eta etiologiko ezaugarriak sinesmen erligiosoetatik bereizten ditu.
Elezaharrak hasieratik erdi aroko hasierako kontakizun literarioak dira eta santuen bizitzak biltzen zituzten (hagiografikoak). Kontakizun jainkotiar hauek, normalean elizgizonek emandako bilduma literarioak, batzuetan ahozko tradizioan sartu ziren. Haietan mirarizkoa eta irudipenezkoa historiko eta sasaihistorikoarekin zehazki lotuak ziren. Erdi Aroan historia izena erabiltzen zen (unibertsal edo nazioko iraganaz ari zenean), edo enxienplo, adibide edo elekoa (gutxi gora behera ipuin moralizatzailearekin identifikatua). Sage, tokiko tradizioa, tokiko elezaharra, elezaharra ibiltaria, kontakizun herrikoiak... hitz hauetan sartu diren beste hitz batzuk. Gaur egun elezaharra hartzen dugu gertakizun ikaragarriak aurkezten dituen narratzaileak edo entzuleak ahozko edo idatzitako kontakizuna posible edo erreal hartuak, eta iragan historiko eta elkartea dagoen edo kontakizuna egiten den ingurune geografikoarekin erlazionatuak. Beste modu batez esana, iragan hurbileko gertaerak hartzen dituzte eta pertsonai sekulareak aurkezten dituzte. Azpigenero literario honetan bi kategoria jar daitezke: ahozko eta tradizioko elezaharra eta idatzitako eta literario elezaharra. Elezaharraren ezaugarriak ezberdinak dira. Hasieran, erreztasuna eta ezegonkortasun egitura kontakizun gai bakar bat dagoelako (edo oso gutxi) ezta aipamen ezta aurrekariei erreferentzia egin gabe. Elezaharrak orden antzeko bat gordetzen du baino ez beste kontakizun batzuena bezain gogorra. Hasierako eta konklusio formularik ez du baina bai duela erreferentzi objetiboen markoa (data, tokia...e.a.) eta narratzaile aldetik elezaharraren hasiera identifikatzen duen egiaztasunean jarduna. Narratzaileak eta entzuleak hartua historio ikaragarri eta gutxi azalduko eduki esperientzia arrunta eta egunerokotasunatik, baina bizi-espazio eta denboraldiaren elkarketak berretsia, eta askotan iragan hurbila edo hurbila hartutako pertsonai ezagunekin ere. Elezaharreko protagonistaren argudio aldaketa ez da egin izaten, hau da, agertzen da nahiko egonkor eta eboluzio gabeko agian egiaztasun gehiago lortzeko. Linguistikoki, egoera edo baldintzak erakusten dituzten elementuak sortzen dira. Agerpenaren maiztasunak bereizten ditu elezaharrak eta itxurazko kontakizunak eta honi ematen dio erritmo lasaiagoa. Loturen omisioak eta kausa-ondorioen azalpenak ere badira: azalpenak ematen dira baina ez dira baieztatzen. Genero gisa, migraritasun eta berregunerapenaren gaitasun handikoa dute.Elezahar idaziak izaten du garapen eta goi mailako konplexutasun literarioak tradizio eta ahozko elezaharrarekin konparatuz; kasu honetan argudio argitasunaren azken iturria eta nagusia izaten dena. Bere autorea lan egiten du aurreko narrazio gai baten edertasun eta zabalkuntzaz, eta historiaren egitasuna azpimarratzeko frogen hornikuntza ematen du. Noiz behinka, pertsonaiei, tokiei edo gertakizun zehatzei buruzko narrazioaldietan egituratzen dira, eta kasu horietan tamaina handiagokoak izan daitezke.Dena den, elaborazio eta literario asmoek egiten dute elezahar idatzi asko ahozko edo tradiziokoak baina lekuko zentzu gutxiagokoak izatea, eta urruneko eta itxurazko toki eta garaietan zati batez garatuak ahal izateko. R. A. Ramos-ek elezahar hiru mota bereizten ditu:
- Fabulat. Inoren eguneroko bizitzaz edo naturaz gaindiko izakiari buruzko gertakizuna kontatzen du; gertaera ez da narratzaileak zuzenki behatua baizik eta entzuteaz ezaguna. Mitoaren eta itxurazko kontakizunen antzekoa da, gelditu gabe kontatzen da eta datuak dira okerragoak.
- Memorat. Egile misteriotsu edo ez gizatarrekin topo egitean datza, edo magiaz edo beste metodo batez gaixotasun ohiko medikuntzak ez agindutako eginak edo sendatuak. Entzuleek azpimarratu edo errefuxatzeko parte hartzen duten elkarrizketaren forma hartzen du , eta, kontakizun berriak sartzeko ere. Iturri eta datu objetibo guztiak behar dituzte eta askotan lehendabiziko pertsona ere erabiltzen dute.
- Elezaharraren aurkakoa. Naturaz gaindiko topaketak eta itxurazko kausa fisiologiko gabeko gaixotasunak deskribatzen ditu, baina gertaeraren adierazpen arrazionalista, lurrekoa planteatzen du. Elkarrizketa forma ere hartzen du eta zehaztasunaz bereizten da.
| Mota | Titulua | Berriemailea | Sailkapena | Herria |
|---|